Boy uzunluğunun ya da kısalığının genlerle ne kadar ilgisi var?
Bir çocuğun boyunun belirlenmesinde en önemli faktör, "genetik" etkendir. Anne-baba ve kardeşler ile çocuğun genleri arasında yüzde 50, büyükanne, büyükbaba, amca-hala, dayı-teyze ile yüzde 25, kuzenler ile ise yüzde 12.5 oranında benzerlik vardır. Yakın akrabaların kısa boylu olması, çocuğun kısa boylu erişkin olma olasılığını artırır.

Ailesi kısa boylu olan bir çocuğun, uzun boylu olma ihtimali var mı? Beslenme ve spor ile, çocukların boyunun daha uzun olması sağlanabilir mi?
Gelişme çağında düzenli egzersiz ve uyku, büyüme hormonunun  salgılanma düzeyini artırır. Sağlıklı beslenme, protein ve minerallerin (demir, çinko gibi) düzenli alınması gibi faktörler de boyu etkiler.

Genlerin belirlediği boy aralığı
Genetik yatkınlığa göre boyu 1.70 ile 1.80 arasında olması gereken bir genç, düzenli spor yaparsa boyu 1.80 olur. Spor yapmaz düzenli beslenmezse, alt sınırda kalır. Ancak şunu belirtmek gerekir ki, örneğin anne-baba boyu 1.60 metre olan çocuklar, ne kadar spor yaparlarsa yapsınlar, boyları 1.80-1.90 metre olamaz. Çocukların 5 yaşından itibaren düzenli olarak spor yapması, genetik boy oranının en üst noktasına ulaşmasını sağlar. Çocuklar için spor branşı seçerken, yaşına ve fiziksel özelliklerine dikkat etmek gerekir. İlkokul çağına kadar başlanabilecek sporlar arasında yüzme ve jimnastik gelir. Daha sonra çocuğunuzun yeteneğine ve eğilimine göre yüzme, voleybol, basketbol gibi sporları, uzman eşliğinde yapması için onu teşvik edebilirsiniz.

Kız ve erkek çocuklarda boy uzaması kaç yaşa kadar devam eder?
Genellikle kız çocuklarda 10 yaşında (8-13 yaş), erkeklerde 12 yaşında (9-14 yaş) ergenlik ortaya çıkar. Ergenlik başlayıncaya kadar gerek kız, gerekse erkek çocuklar erişkin boylarının yüzde 80'ine ulaşırlar. Ergenliğin en önemli özelliklerinden biri "büyüme hızlanmasıdır". Ergenlik belirtileri başladıktan 2 yıl sonra, bu hızlanma en yüksek seviyeye ulaşır. İlk regl görme (menarş) olayı, büyüme hızının azaldığı, çocuğun nihai boyunun yüzde 97.5'ine erişmiş olduğu dönemde görülür, ilk regl görmeden sonra kız çocuklarda boy uzaması 5-7.5 santim arasındadır. Kızlar ergenlik boyunca 20-25 santim, erkekler 25-28 santim uzar. Büyüme, kızlarda yaklaşık 16, erkeklerde 18 yaşında durur. Bunun nedeni kızlarda büyüme plaklarının erken kapanmasıdır.

İdeal boy nedir? Nasıl olmalıdır?
Bir çocuğun büyüme ve gelişmesinin değerlendirilmesi, aynı yaştaki normal çocuklardan elde edilen değerler ile karşılaştırılarak yapılır. Büyüme hızının normal olması, bir çocuğun sağlıklı olduğunun en iyi göstergesidir. Büyüme hızı normal olan çocuk, boy persentil eğrilerinde sapma olmadan bulunduğu persentil eğrisini izler. Çocuğun boyunu belirleyen en önemli faktör, genetik etkenler olduğuna göre anne ve baba boyunun ortalaması, çocuğun hedef boyu hakkında önemli bilgiler verecektir.

Matematiksel olarak kız ve erkek çocuklarda hedef boy şöyle hesaplanabilir:
Kız çocuk için hedef boy: (Anne boyu +Baba boyu+13)/2  ±7 cm

Erkek  çocuk  için  hedef boy:  (Baba boyu+ Anne boyu+13)/2 ±7cm

Büyüme hızı mutlak ortalama değerleri; 0-6 ay arası yılda 16 santim, 6-12 ay arası yılda 8 santim, 1-2 yaş arası yılda 10-12 santim, 2-4 yaş arası yılda 7 santim, 4 yaştan ergenliğe kadar yılda 5-6 santim kadardır. Ergenlik döneminde kızlarda meme tomurcuklanması ile beraber yılda 7-8 santim, erkeklerde ise 9-10 santim gibi büyüme hızlanması görülür.

Boy uzatma ile ilgili bir tedavi ya da ilaç gerçekten var mı?
Evet, günümüzde özellikle büyüme hormonu eksikliği çeşitli testler ile saptanan çocuklara ve "Turner sendromu" olan kız çocuklarına büyüme hormonu tedavisi uygulanıyor. Çocuk endokrin ve büyüme gelişme uzmanlarınca detaylı olarak değerlendirilen ve uygun görülen çocuklara, 4 yaşından sonra büyüme hormonu tedavisi veriliyor.

Çocuğun uzun ve sağlıklı bir boya (omurga yapısı açısından) sahip olabilmesi için anne-babalar nelere dikkat etmeli?
Omurga yapısının düzgün olması, aynı zamanda kalça çıkığının önlenmesi için yenidoğan döneminden itibaren dikkat edilmesi gereken bazı noktalar var. Çocuklara kundak yapılmamalı, dar, kalın, kalça ve diz hareketlerini engelleyen giysiler giydirilmemelidir. Süt çocukluğu döneminde çocuklar doğru (vücuda dik ve paralel) taşınmalıdır. Daha ileri yaşlarda eğik oturmamasına ve ağır yüklü çantaları taşımamasına dikkat etmek önemlidir.

Sağlıklı beslenme ve spor ile boy uzayabilir
Boy uzunluğunda belirleyici faktör genlerdir, ancak sağlıklı bir beslenme ve sporla çocuğun, erişebileceği en üst boy sınırına ulaşması mümkündür. Genetik ve çevresel etkenlerin karmaşık etkileşimleri ile sağlanan büyüme, bu faktörlerden birinde bozukluk olması ile olumsuz yönde etkilenir. Kronik hastalık ve enfeksiyonların zamanında tanınıp, tedavi edilmesi, beslenmeye  dikkat edilmesi, psiko-sosyal ortamın uygun olması büyümeyi olumlu yönde etkiler. Çocuğun yaşına ve fiziksel gelişimine en uygun sporu yapabilmesi için ortam hazırlanmalıdır. Genetik olarak kısa boylu olan bir ailenin, uzun boylu çocuk beklentisi olmamalıdır. Ancak düzenli doktor kontrollerinde, anne-babanın boy ortalaması altında sapmalar tespit edildiğinde, boy kısalığının çeşitli nedenleri araştırılmalıdır.

Dr.Özlem Altay-Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı