Bir bebek dünyaya geldiğinde birçok şeyle birlikte oyuncaklarla da tanışmaktadır.Yaşamı boyunca da farklı yoğunluklarla da olsa oyuncaklarla iç içe yaşamaktadır.Okulöncesi çocukları günün büyük bir kısmını oyuncaklarla oynayarak geçirmektedir. Oyuncaklar yaşamın erken yıllarında öğrenmenin ve gelişimin en temel araçlarıdır. Çocuklar dünyayı ilk önce oyuncaklarla oynayarak keşfetmektedir.Oyun ve oyuncaklar çocukların besin kadar değerli olan ve yaşamlarının doğal bir parçası niteliği taşıyan uğraşılarıdır (Oğuzkanve Avcı, 2000; Tezel-Şahin, 1993).

Çocukların oyun oynarken kullandıkları tüm malzemelere oyuncak adı verilmektedir. Bazı oyuncaklar ve oyun materyalleri oyunu yönlendirirken (bebekler,evcilik malzemeleri gibi) bazıları oyunun kendisini oluşturmaktadır (bloklar, lego, noper, tombala vb.) (Johnson ve diğ., 1987). Çocuklar doğumlarından itibaren oyuncaklarla oynayarak birçok gelişimsel kazanç elde etmektedir. Çıngıraklar, ses kutuları, mobiller, dokunma yastıkları,topları, battaniyeleri ile duyuları gelişmekte; gelişen duyuları ile dünyayı daha iyi tanıyabilmektedirler. Bebekler ve dolgu oyuncaklar gibi yumuşak oyuncaklarla duygusal ve kişilik gelişimleri desteklenmektedir. Evcilik oyuncakları,arabalar, çeşitli karakterden oluşan oyuncaklar hayal güçlerini ve kendilerini ifade becerilerini geliştirmekte, gelecekteki sosyal rollerine hazırlamaktadır.

Çocuklar yap bozlar, tombalalar, domino, eşleştirme kartları ve bellek kartları gibi eğitici oyuncaklarla oynayarak renk, sayı, şekil,büyük-küçük, uzun-kısa gibi birçok kavramı kazanmakta, akıl yürütme, problem çözme,bellekte tutma gibi becerileri gelişmektedir. Konulu oyuncaklarla kendileri ve çevreleriyle ilgili pek çok konuda bilgileri artmaktadır. Örneğin, hayvanlarla ilgili bir eğitici oyuncakla oynayarak hayvanları tanımaktadırlar. Ayrıca oyuncaklar çocukların konuşma ve konuşulanları anlama ile dili diğer insanlarla iletişim kurmak için kullanma gibi dil becerilerini desteklemektedir.

Oyuncaklarla bir grup içinde oyun oynayan çocuğun paylaşma, yardımlaşma, iş birliği yapma gibi sosyal becerileri gelişmekte, mutluluk, üzüntü,kızgınlık, şaşkınlık gibi duygularını uygun şekilde ifade edebilmeleri kolaylaşmaktadır.Tüm bunların yanı sıra oyuncaklar çocukların bağımsızlık ve özgüven geliştirmelerine, başkalarına saygılı davranmayı ve dinlemeyi öğrenmelerine yardımcı olmaktadır.Kısacası yaşamın ilk altı yılını kapsayan erken çocukluk yılları boyunca çocukların kazanması gereken becerilerin tümü oyuncaklar aracılığıyla eğlenceli ve etkili bir şekilde kazandırılabilmektedir.

Peki yalnızca okulöncesi çocukları mı oyuncakla oynar? Anne-babaların sıkça şikayet ettikleri konulardan birisi de çocuklarının ilkokul çağında olmasına rağmen hala oyuncakla oynuyor olmasıdır. Oysa ki her yaşta oyuncaklarla oynamak çok zevkli ve eğlenceli bir uğraşıdır. Genellikle yılbaşı akşamları oynanan tombala da bir oyuncaktır veya yetişkinlerin çoğunun çok keyif alarak yaptığı yap-bozlar da oyuncak sınıflamasında değerlendirilmektedir.

Yetişkinler olarak bizler hala oyuncaklarla oynuyorsak tabiidir ki ilkokul veya ortaokul çağındaki bir çocuk oyuncaklarla oynayacaktır. Ancak burada oynanan oyuncağın niteliği ve oyuncakla nasıl bir oyun kurulduğu çok önemlidir. Bu dönemdeki çocuğun kartlarla oynanan tombala, bellek kartı(memory), domino,yap-boz, kızma birader, sözcük bulma gibi eğitici oyuncaklarla veya ip, top gibi oyuncaklarla oynaması çok doğal ve yararlıdır. Yine bu tip oyuncaklarla yarışma ve rekabete dayalı en az iki kişiden oluşan grup oyunları oynaması gelişim özelliklerinin gereğidir.

Oyuncaklarla ilgili akla gelen bir başka soru da piyasada satılan her oyuncak çocuklar için yararlı ve uygun mudur? Tabiiki HAYIR! Hangi yaşta olursa olsun çocuklar için oyuncak satın alırken mutlaka seçilmesi gereklidir. Peki seçimde ölçütlerimiz neler olmalı? Satın alınacak oyuncak;

• Çocuğun yaşına ve gelişim seviyesine uygun olmalıdır.
• Çocuğun ihtiyaçlarına uygun olmalıdır.
• Dayanıklı olmalı, çabuk kırılmamalı ve bozulmamalı uzun süre kullanılabilmelidir.
• Çekici, cazip ve eğlenceli olmalıdır. Aksi takdirde çocuğun ilgisini çekmeyecek,oynamayacaktır.
• “Pahalı oyuncak iyi oyuncaktır” görüşü her zaman için doğru değildir. Çocuklar su,çamur, tencere-tabak ve kutular gibi oyuncak olarak para ödenmeyen malzemelerle de zevkle oynamaktadır. Önemli olan oyuncağın pahalı olması değil işlevsel ve yararlı olmasıdır. Bu nedenle çok pahalı oyuncaklar yerine daha ucuz benzerleri tercih edilmelidir ki aynı parayla daha çok oyuncak satın alınabilsin.
• Hepsinden önemlisi oyuncak çocuk için güvenli olmalıdır yani çocuğun sağlığını tehlikeye atmamalıdır. Köşeleri sivri, paslanabilen ya da boyası çıkan, elektrik bataryası açıkta olan ve kolayca içine el sokulabilen pilli veya elektrikli, ayrıca küçük çocuklar için kolayca ağza sokulabilecek büyüklükte parçaları olan oyuncaklar tehlikelidir.
• Satın alınacak oyuncakların daha uzun süreli ve işlevsel oynanabilmesi için pek çok kullanım özelliği olmalıdır.
• Çocuklar için oyuncak seçerken cinsiyet ayrımı yapılmamalıdır. “Kızlar arabalarla,erkekler bebeklerle oynamaz” anne-babalar arasında yaygın bir görüş olmakla birlikte bir temele dayanmayan yanlış bir düşüncedir. Kız ve erkek çocuklar için farklı oyuncaklar olmamalı, çocuklar her türden oyuncakla tanıştırılmalıdır. Ailelerin “erkek çocuğum bebekle oynarsa kadınsı özellikler edinir” endişesi yersizdir çünkü çocuklar oyuncaklarla kendi cinsiyetlerine göre oynamaktadırlar.  Örneğin, bebekle oynarken kız çocukları anne veya abla, erkek çocukları ise baba veya ağabey olacaklardır.
• Çocuklara şiddet içeren ve şiddeti özendiren oyuncaklar satın alınmamalıdır. Tabanca, tank, tüfek, kılıç vb gibi oyuncaklar çocukların savaş ve her türlü şiddet içeren eylemi kanıksamasına ve savaşın araba sürmek veya alışveriş yapmak kadar doğal birşey olduğu düşüncesini geliştirmesine neden olabilmektedir.
• Çocuklara neredeyse küçük bir dükkan açılabilecek sayıda oyuncak alınması doğru değildir. Aynı ya da benzer oyuncakların renkleri, boyları veya giysileri farklı diye tekrar alınması çocuğa gelişimsel açıdan bir yarar sağlamayacak aksine tüketme davranışını körükleyecektir (Ersoy,1999;Oğuzkan ve Avcı,2000).

Sonuç olarak oyuncaklar doğru seçilirse çocukların tüm gelişimlerini destekleyen,onları eğlendiren ve mutlu kılan,oyunlarının, dolayısıyla yaşamlarının ayrılmaz bir parçası en değerli eşyalarıdır. Unutulmamalıdır ki yarınlarımız olan çocuklar oynayarak öğrenir ve yaşama hazırlanırlar.

Doç.Dr.Neslihan Avcı
Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi Eğitimi Bölümü

Kaynaklar: Ersoy, Ö. (1999). “0-6 Yaş Çocukları için Oyuncak Seçimi”. Yaşadıkça Eğitim, 64.Johnson, J.E., Christie, J.F. ve Yawkay, T.D.(1987). Play and Early Development, Harper Collins.Oğuzkan, Ş. ve Avcı, N. (2000). Okulöncesinde Eğitici Oyuncaklar, YA-PA Yayınları, İstanbul.Tezel-Şahin, F.(1993)”Üç-Altı Yaş Grubu Çocuklarının Anne Babalarının Çocuk Oyun ve Oyuncakları Hakkındaki Görüşlerinin İncelenmesi”.Bilim Uzmanlığı Tezi, Hacettepe Üniversitesi Çocuk Sağlığı ve Eğitimi Programı. Ankara Tür, G. ve Turla, A.(1999). Okulöncesinde Çocuk,Edebiyat ve Kitap, YA-PA Yayınları, İstanbul.